مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

درحال حاضر در کارگاه داریم روی اندازههای دیگر آن کار میکنیم. نه آن کاسه رزونانس است. محمدرضا شجریان: سازهای باس دارم، ولی برای رنگ دیگر فعلاً نه. الان دیگر مثل گذشته نیست و امر سازسازی از حالت اسرارگونهای که در قدیم داشت درآمده است و میبینم که درِ کارگاه سازسازان به روی کسانی که به این امر علاقه دارند و دوست دارند سازسازی را یاد بگیرند باز است. شکل ساز با آنچه آنها دارند کاملاً فرق دارد اما به لحاظ تکنیک نوازندگی همان کسی که کنترباس میزند میتواند با این ساز هم بزند.

یعنی هر کاری که با ویولن میتوان کرد و هرگونهیی که میشود ویولن را نواخت، به همان شکل میشود صراحی را هم نواخت. همانطور که با آمپلیفایر میتوانیم صداها را کموزیاد و دستکاری کنیم. شما تار یحیی را که همه میدانند بسیار خوش صداست، اگر پوستش را یا خرک یحیی را عوض کنیم دیگر آن صدا را نمی دهد. همه فکر میکنند که صدا برای کاسه ساز است. به همین خاطر صدا میآید روی یکجا و بعد منتقل میشود اما سنتور 18 خرک دارد. محمدرضا شجریان: من چند سال به صراحی فکر میکردم، اما در شهریور امسال یک روز نشستم و طرحاش را زدم و بعد دیدم خوب درآمد و رفتم کارگاه و آن را ساختم.

یک سال بعد هم خودم یک سنتور ساختم. کارهای سخت را استاد نجار انجام میداد، ریزهکاریهایش را هم خودم انجام دادم. محمدرضا شجریان: کارهای فنیاش را خودم با کمک یک نجار انجام دادم. کارهای فنیاش را هم خودتان انجام دادید؟ خصوصا که در قسمت پایین دسته روی سیم بم هم زده نمیشود. بعدی مضراب، ناخن یا آرشه و آن چیزی است که روی سیم میزنند. شما اگر پوست را عوض کنید، یا حتی پوست را عوض نکنید و فقط آن خرکی را که خود یحیی ساخته عوض کنید و یک شکل دیگری بسازید، دیگر رنگ صدا عوض میشود. در سنتورها پنج سیم وسط چوب صدا میدهند اما دو سه سیم بالا و پایین اختلاف صدا دارند و حتی گوش نوازندههای ما هم به این اختلاف صدا عادت کرده است ولی من که تمام عمرم را با صدا زندگی کردهام و عاشق صدا هستم اذیت میشوم که چرا این چند صدای سنتور خفه است.

دوست من یک سنتور مشقی داشت. صراحی را من یک جوری طراحی کردم که مثل خانواده ویولن بتواند حتی با هشت اندازهیی که ویولن ساخته میشود، ساخته شود. محمدرضا شجریان: من راجع به سنتور از سال 1339 که با این ساز آشنا شدم، تحقیق کردهام. همان ابتدای داستان خواننده را غافلگیر میکند و داستان را بیمقدمه آغاز میکند و با استفاده از بیان ویژگیهای شخصیت وارد زمینة اصلی داستان میشود. در این میان به کشمکش درونی شخصیت اصلی داستان بیشتر پرداخته میشود و پیدرپی در طول داستان میتوان شاهد این نوع کشمکش بود. اصلاً صدا نمیدهند. چون نوع نوازندگیاش فرق میکند.

یعنی از مجموع این تحقیقات و تمرکزی که داشتم یکییکی مشخص شد با یک تغییراتی صدا بهتر یا بدتر میشود. با آرشه یا مضراب سنتور است، مضراب تار است یا ناخن. با وجود این از صدای آرمانی مورد نظر او هنوز فاصله دارد و خیلی امیدوار است تا روزی به مجموعه ای از سه تار های گوناگون دست یابد تا بدون نیاز به هیچ ساز ملودیک دیگر، بتواند، موسیقی پر حجمی ارائه دهد. اگرچه داستان کوتاه گنجایش چندانی برای استفاده از تکرار و سایر عوامل اطنابساز ندارد، آلاحمد برای اینکه بتواند آنچه را در ذهن دارد بهخوبی بیان کند و بر خواننده اثر گذارد، چند بار از آن بهره گرفته و آن را بهگونهای به کار برده است که طبیعی، لازم و غیرتصنعی به نظر میرسد و خواننده بدون تأمل و درنگ ادبی متوجه آن نمیشود.

همچنین، ممکن است که جلال آل احمد هنگام آفریدن داستان «سه تار»، آکاکی آکاکیویچ قهرمان داستان «شنل» را می شناخته است. کتابی را که من طبق درسهای آن پیش میروم، جلد اول آموزش سه تار از استاد جلال ذوالفنون است. سنتورهایی که من می سازم 20 خرک دارد؛ 10 تا زرد، 10 تا سفید. سیم های سه تار به ترتیب سیم سفید، سیم زرد، سیم واخوان و سیم بم نام دارند. حتی داریم نمونه کنترباس که سیم کنترباس رویش انداخته میشود را میسازیم. این لحن ناشی از نارضایتی او از فضای جامعه است و در برخی جملات بهخوبی احساس میشود؛ برای نمونه میتوان به این موارد اشاره کرد: «لامذهب با این آلت کفر توی مسجد؟

او خواهان سازگاری مفید این دو و همراهی و همیاری احساس و عاطفه با عقل و اندیشه است. وقتی میبینیم که سولماز نراقی آهنگ « یه توپ دارم قلقلیه » را با سه تار اجرا میکند یا آهنگ « ماشین مشتی ممدلی » را بسیار زیبا در دستگاه چهارگاه مینوازد ، کمی احساس تازگی میکنیم . یادگیری مبانی آکادمیک سه تار (مباحث نظری) نقش بسیار مهمی در یادگیری این ساز و هر ساز دیگری دارد. جالب است بدانید پیدا کردن سازی که یک نوازنده حرفهای، آن را تمام و کمال بپسندد و در اجراها و ضبطهای مختلف از آن استفاده کند و به قول تار و سه تار نوازها، جاهای مختلف ساز به خوبی بخواند (بالا دسته، پایین دسته، سیم بم و…) کار سادهای نیست.

این سیم با آن خرک و صفحه مجموعاً تارهای صوتی ما را تشکیل میدهند. حالا چرا من میگویم، تارهای صوتی ساز آن صفحه است؟ سلام من می خوام یکی از اهنگ هاتون رو برای کلیپم استفاده کنم اجازه هست؟ دو جور دیگر هم ساخته میشود یکی مثل ویولنسل است و یکی مثل کنترباس. البته ناگفته نماند هزینه آموزش در ایران به مراتب کمتر از کشورهای دیگر است. دیگر نوازنده آن لذت قبلی را نمیتواند تجربه کند. عامل بعدی کاسه رزونانس است که صدا را به شکلی که ما میخواهیم تقویت میکند و به آن رنگ میدهد.

ما باید ببینیم، این سازی که میخواهیم داشته باشیم، با چه مضرابی میخواهد نواخته شود. یعنی کلیدیترین نکته در هنگام خرید ساز سه تار این است که ببینید در چه سطحی از نوازندگی قرار دارید و ساز را بر اساس آن انتخاب کنید. پوست تنبک از پوستهای حیوانات انتخاب و ساخته میشود که پس از طی مراحلی برای استفاده روی ساز آماده میشود. چون صفحهی رو عوض کردنش مشکل است و سیمها رویش قرار میگیرد، پس من صفحه زیر را بردارم پلهایش را عوض کنم دوباره صفحه را ببندم ببینم چه میشود. البته من قصد دارم در ادامه راه هنرجویان را توانمندتر کنم تا قطعات پیچیده و سخت سه تار را هم بنوازند.

خودتان را در نقش یک علاقه مند به ساز سه تار قرار دهید که قصد دارید این ساز را یاد بگیرید. خود کفا شده اید، به توانایی های خودتان ایمان دارید و خودت استاد خودت میشوید. پیش از هرچیزی در هنگام خرید سه تار باید بدانید که این ساز بسته به درجه مهارتی که دارید به سه بخش تقسیم میشود. حتماً باید سیمهای قوی باشند که زیر ضربه صدایش فالش نشود و بد صدا ندهد. یکی چیزهایی است که صدا را ایجاد می کند؛ سیم. محمدرضا شجریان: همان سیم ویولنآلتو را استفاده کردیم. از چه سیمی استفاده کردید؟

پس باید ببینیم چه سیمی استفاده کنیم که زیر ضربههای سنتور طاقت بیاورد و صدای خوب بدهد. در جملۀ «حالا میان مردمی که معلوم نبود به چه کاری در آن اطراف میلولیدند، جز اینکه بدود و خود را زودتر به جایی برساند چه میتوانست بکند؟ آن سالها رادیو هم به این شکل وجود نداشت. آنقدر با این پلها ور رفتم تا بالأخره به این نتیجه رسیدم که باید به این شکل آن را طرح کرد. باز اینها به چهار شکل بررسی می شود. 10 تا 20 ساز را تا الان همینطور باز کردم و خراب کردم تا کیفیت صدای ساز یکدست شود.

خود این به اندازه 30 تا 40 درصد در کیفیت صدا تأثیر دارد. در ادامه میتوانید این آلبوم زیبا را به صورت اختصاصی از سانگ سرا با کیفیت اورجینال دریافت نمایید. «گرهافکنی ادامه دارد تا حوادث اوج خود را بهطور مشخصی پیدا کنند» (براهنی، 1348: 65). این عنصر در داستان سهتار به دو نوع فرعی و اصلی تقسیم میشود. سنتور معمولی 18 خرک دارد. یا سنتور همینطور. در تار و کمانچه همان پوست است. ما نمیتوانیم سیمهایی که روی تار یا ویولن و کمانچه میاندازیم، روی سنتور بیندازیم.

ما ضربه روی آنها می زنیم. نوازندگان سهتار برای اجرای آن، در حالت نشسته روی زمین یا صندلی، کاسهٔ ساز را به صورت مورب و با زاویهٔ ۴۵ درجه روی ران راست قرار داده و با سر انگشتان دست چپ روی پردهها (دستانها) ی روی دستهٔ سهتار حرکت میکنند و با انگشت اشارهٔ دست راست خود به سیمها ضربه میزنند. صدا را تقویت می کند و رنگهایی هم با آن به صدا می دهد. برای استفاده از این ساز در دستگاههای مختلف، باید کوک آن را تغییر داد. اما در تار مجموع کاسه باید با دقت و ظرافت تراشیده شود.

همه اینها را برای ساختن یک ساز باید در نظر بگیریم. مثلاً تار یک خرک دارد، سهتار، کمانچه و ویولن همه یک خرک دارند. هر کدام از اینها روی صداییکه ما میخواهیم ایجاد کنیم، تأثیر دارند. نقش ها و رگه های این ساز بقدری زیباست که گویا آنها را با قلم نقاشی کرده اند.تنبک های خاص و کلکسیونی استاد رحیم شیرانی در بازار یافت نمی شوند و فقط به اساتید و نوازندگان بصورت محدود داده و به تعداد کم ساخته شده است.الگوی ساز باربد مدل (جامی) بوده و تراش ساز بی نظیر و دقیق است و با نگاه به فورم این ساز متوجه ساخت استادانه اش خواهید شد.اکنون میخواهیم به مراحل رنگ ساز دلربا بپردازیم که بسیار کار سخت و طاقت فرسایی بوده است.در مرحله اول سمباده کاری دقیق سطح چوب انجام می شود به حدی که سطح چوب کاملا شیشه ای شده و به اصطلاح چوب می سوزد.

سه تار از سازهای اصیل ایرانی است که صدایی بسیار دلنشین و زیبا دارد. متاسفانه در بسیاری از شهرهای دور در استانهای مختلف، دسترسی به کلاسهای معتبر بسیار دشوار است. در این بخش 9 درس ماهور را به رایگان مشاهده خواهید کرد. کاری هم نمیتوان کرد. در خانه وقت صرف کردم، ساختم و دوباره خراب کردم تا اینکه به این نتیجه رسیدم که صفحه زیر ساز را پیچی کنم تا بتوان این صفحه زیر را عوض کرد. ساخت صراحی چند سال وقت شما را گرفت؟ خود شما چطور؟ آیا استادان مطرح در این زمینه را دیدهاید؟ جالب است که ساز او که در این تصویر می بینید، برای خود اسمی داشته ،قلندر.

دیدگاهتان را بنویسید